ايدا اتى قالعان ايەلدەر - كەرۋەن تورابى

ايدا اتى قالعان ايەلدەر

جەردىڭ تابيعي سەرىگى ايدا مىڭداعان كراتەر بار، ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ادام اتىمەن اتالادى. جالپى، ايداعى 1577 كراتەرگە بەلگىلى عالىمدار، ينجەنەرلەر مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ اتى بەرىلگەن. ءبىراق تەك 26 كراتەرىنە عانا ايەل ەسىمى قويىلعان.

كراتەرلەرگە كىمدەردىڭ ەسىمى بەرىلگەن؟

كراتەرلەردىڭ كوپشىلىگى ۇلكەن ونەرتابىستارعا نەمەسە يدەيالارعا جول اشقان عالىمداردىڭ، فيلوسوفتاردىڭ، قۇدايلاردىڭ نەمەسە ميفولوگيالىق تىرشىلىك يەلەرىنىڭ اتىمەن اتالادى.

فيلوسوف پلاتون، استرونوم گاليلەو گاليلەي جانە ماتەماتيك يسااك نيۋتون  –  كراتەرلەرگە اتى قويىلعان اتاقتى ادامدار. XX عاسىردىڭ ەڭ اتاقتى ادامدارىنىڭ ءبىرى دجون لەننونعا دا «لاكۋس سومنيورۋم» نەمەسە «ارماندار كولى» اينالاسىنداعى كراتەردىڭ ءبىرى «بۇيىرعان».

ءبىراق وسى 1577 كراتەردىڭ تەك 2 پايىزى عانا ايەل عالىمداردىڭ ەسىمىمەن اتالعاندىقتان، ولاردى انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى زەرتتەۋ قاجەت.

سونىمەن قاتار، ايەلدەردىڭ اتىمەن اتالعان كراتەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ايدىڭ جەرگە كورىنبەيتىن بەتىندە ورنالاسقان.

اتاۋدى كىم تاڭدايدى؟

استرونوميالىق وقيعالارعا بەرىلگەن اتاۋلاردى بەكىتۋ قۇزىرەتى 1919- جىلدان باستاپ حالىقارالىق استرونوميالىق قوعامعا (ح ا ق) تيەسىلى. ءبىراق ايداعى كەيبىر اتاۋلاردىڭ شىعۋ تەگىن انىقتاۋ ءۇشىن تاريحقا جۇگىنىپ، گاليلەو گاليلەي ايدىڭ بەتىن زەرتتەگەن 1610- جىلدارعا قاراي بارۋ كەرەك.

«1651- جىلى يتاليا استرونومى دجوۆانني ريچچولي ايداعى كراتەرلەردى العاش اشقان عالىم»،-دەيدى پاكىستان استرونومى جانە اۋستراليا استرونوميا جارىق مەكتەبىنىڭ ءمۇعالىمى توييبا زافار.

«ريچچولي 147 كراتەرگە قويعان ادام ەسىمدەرىنىڭ تەك ەكەۋى عانا ايەلدەرگە تيەسىلى. سونىڭ ءبىرى– گيپاتيا. ول ناعىز تاريحي تۇلعا، ءبىراق الەكساندريا اۋليەسى ەكاتەرينا ومىردە بولماعان بولۋى مۇمكىن»، -دەيدى امەريكالىق استرونوميا قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى مەگان دوناكسۋە.

كەلەسى عاسىرلاردا دا اي بەتىنەن تابىلعان جاڭا نىساندارعا ەر عالىمدار مەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى بەرىلدى. سەبەبى، دوكتور توييبا زافار ايتقانداي، XX عاسىرعا دەيىن ايەلدەرگە جۇيەلى تۇردە ءبىلىم الۋعا توسقاۋىل قويىلىپ كەلدى.

حالىقارالىق استرونوميالىق قوعامنىڭ مالىمەتىنشە، ايەل ەسىمىنە بايلانىستى 38 كراتەر بار، ءبىراق ولاردىڭ تەك 26 كراتەرى عانا تاريحتا ءومىر سۇرگەن عالىمدار، ينجەنەرلەر مەن زەرتتەۋشىلەرگە تيەسىلى.

نەلىكتەن ايدا ايەل اتىنداعى كراتەرلەر از؟

XX عاسىردا ايدى زەرتتەۋگە كوپ كوڭىل ءبولدى. بۇل قىزىعۋشىلىق 1950- جىلداردان 1970- جىلدارعا دەيىن سوزىلدى. ەكى الپاۋىت مەملەكەت– ا قش پەن بۇرىنعى كەڭەس وداعى اراسىنداعى ايدى يگەرۋ باسەكەلەسى جەر سەرىگىن زەرتتەۋدى تەزدەتتى.

«ايداعى كراتەرلەرگە اتاۋ بەرەردە ءبىراز تارتىپسىزدىكتەر بار. سوندىقتان 1973- جىلى حالىقارالىق استرونوميالىق قوعام وسى ماسەلەمەن اينالىساتىن ارنايى كوميسسيا قۇردى»، -دەيدى حالىقارالىق استرونوميا قوعامىنىڭ پلانەتارلىق جۇيەلەر تەرميندەرى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ريتا شۋلتس.

ەڭ الدىمەن، تەك عىلىمي تۇرعىدان عانا اتاۋ كەرەك كراتەرلەردى اتاۋعا شەشىم قابىلداندى.

«بۇرىن بەرىلگەن اتاۋلار ساقتالدى. ءبىراق ايداعى كراتەرلەرگە بەلگىلى ءبىر ادامنىڭ ەسىمى بەرىلۋى ءۇشىن ول عالىم نەمەسە پوليار زەرتتەۋشىسى بولۋى كەرەك. ايەل اتتارىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىنىنىڭ تاعى  سەبەبى العاشقى جىلدارى حا ق ايداعى كراتەرلەرگە ەرلەر ەسىمىن، ال ۆەنەراداعى كراتەرلەرگە ايەلدەر اتىن قويۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى»، -دەيدى دوكتور شۋلتس.

بۇل شەشىم كۇشىن جويعانىمەن، تەڭسىزدىك ءالى دە ساقتالىپ كەلەدى. كەيىنگى 30 جىلدا ايداعى تەك 7 كراتەرگە ايەلدەردىڭ اتى بەرىلدى. 1919- جىلى حا ق قۇرىلعان كەزدە اي بەتىندەگى نىسانعا ايەل ەسىمىن بەرۋ ۇلەسى 2 پايىزدان اسپادى. بۇل كورسەتكىش ءالى وزگەرگەن جوق.

بۇل نەگە ماڭىزدى؟

چيلي استرونومى دوكتور ماريتسا سوتو ۆاسكەس العاشقى عالامشاردى 25 جاسىندا، ال ءتورتىنشىسىن 31 جاسىندا اشقان.

«ەگەر ايەلدەر عىلىممەن كوبىرەك اينالىسسىن دەسەك، نازار اۋدارۋ ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. ايەلدەر قاي سالادا ءبىلىم الۋدى شەشكەن كەزدە وزىنە سايكەس مودەلدەردى كورە الۋى كەرەك. مۇمكىن ولارعا ەشكىم "سەن ايەلسىڭ، عىلىم جاساي المايسىڭ" دەپ ايتپايتىن شىعار. ءبىراق ولار جاس كەزىنەن باستاپ ادامعا اۋىر اسەر ەتەتىن وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە تاپ بولادى»،-دەيدى ماريتسا سوتو ۆاسكەس.

جاقىنداNASA Artemis عارىش باعدارلاماسىنىڭ ەگجەي-تەگجەيىن تانىستىردى. باعدارلاما بويىنشا اگەنتتىك 2024- جىلى ايعا الدىمەن ايەل عارىشكەردى، سودان كەيىن ەر عارىشكەردى ۇشىرادى.

بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىنNASA Space Launch System (SLS) زىمىرانى مەن وريون عارىش كەمەسىن پايدالانۋدى جوسپارلاپ وتىر. Artemis باعدارلاماسى ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى: ءبىرىنشى، 2021- جىلى عارىشكەرلەرسىز عارىشقاSLS ءتىڭ عارىشقا ۇشۋى، سودان كەيىن 2023- جىلى عارىشكەرلەرمەن بىرگە ايدىڭ اينالاسىندا ۇشۋ، ءۇشىنشى كەزەڭ بويىنشا 2024- جىلى ايعا العاش بولىپ ايەل عارىشكەردى، سودان كەيىن ەر عارىشكەردى ۇشىرۋ كوزدەلگەن.

ايدا ەسىمى ماڭگى قالعان ايەلدەر كىمدەر؟

ۆالەنتينا تەرەشكوۆا (1937- جىلى تۋعان)

قازىرگى كەزدە كوزى ءتىرى ايداعى كراتەرگە ەسىمى بەرىلگەن جالعىز ايەل– بۇل ورىس عارىشكەرى ۆالانەتينا تەرەشكوۆا.

تەرەشكوۆا 1963- جىلى 26 جاسىندا عارىشقا شىققان العاشقى ايەل رەتىندە تاريحتا قالدى.

«عارىشقا ۇشقاندا، ءسىز الەمنىڭ قانشالىقتى كىشكەنتاي جانە نازىك ەكەنىن كورە الاسىز»،-دەيدى ول.

«ۆوستوك 6» دەپ اتالاتىن زىمىراندى پايدالانىپ كوككە ۇشقان تەرەشكوۆا ءۇش كۇن عارىشتا بولىپ، جەردى 48 رەت اينالىپ شىققان.

عارىشتان ورالعاسىن ۆالانەتينا تەرەشكوۆا كەڭەس وداعىندا عىلىمي ەلشى رەتىندە الەمدى شارلادى جانە كەيىنىرەك ساياساتقا قادام باسىپ، رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك پارلامەنتىنە (دۋماعا) سايلاندى.

ونىڭ اتىنداعى كراتەر ايدىڭ كورىنبەيتىن بەتىندەگىMare Moscoviense قۇرىلىمىنىڭ باتىس بولىگىندە ورنالاسقان.

گيپاتيا (ب. ز. ب 360-415 جىلدارى)

گيپاتيا– ماتەماتيك، استرونوم جانە فيلوسوف، ول الەكساندريادا ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى 350-370- جىلدار ارالىعىندا دۇنيەگە كەلگەن دەپ ەسەپتەلەدى، بۇل كەزەڭدە ەگيپەت شىعىس ريم يمپەرياسىنىڭ پروۆينتسياسى بولعان.

ول ايەلدەردىڭ كوپشىلىگى ءبىلىم الا الماعان كەزدە ءومىرىن عىلىمعا ارناعان العاشقى ايەل رەتىندە تانىلدى.

گيپاتيانىڭ اكەسى تەون استرونوم جانە الەكساندرياداعى ايگىلى كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى، ول قىزىنىڭ قالاداعى ەڭ جاقسى مۇعالىمدەردەن ساباق الۋىنا جاعداي جاساعان.

ونىڭ گيپوتيرەوز تۋرالى عىلىمي جۇمىستارىنىڭ كوپ بولىگى جوعالىپ كەتتى، ءبىراق كوپتەگەن اۆتورلار ءوز زەرتتەۋلەرىندە ونىڭ ەسىمىن اتاۋى گيپاتيانىڭ وتە تابىستى عالىم بولعانىن كورسەتەدى.

ول «استرونوميا زاڭى» دەگەن كىتاپ جازدى، كوپتەگەن پلانەتالاردىڭ كەستەلەرىن دايىندادى جانە سول كەزدەگى استرونوميالىق جۇمىستارعا تۇسىنىكتەمە بەردى.

گيپاتيا الەكساندريا ەپيسكوپىمەن ءتىل تابىسا المادى. ناتيجەسىندە دىنشىلدەر ونى ءولتىردى.

ەكى مىڭ جىلداي ۋاقىت وتكەن سوڭ، گيپاتيا ايەلدەر قۇقىعىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى جانە فەمينيستىك قوزعالىستارعا شابىت بەردى.

الXVII عاسىرداعى استرونوم ريچچولي 1651- جىلى ونىڭ اتىمەن ايداعى ءبىر كراتەردى اتادى، ءبىراق حا ق گيپاتيا اتاۋىن بۇل كراتەردەن الىپ، ايداعى «تىنىشتىق تەڭىزىنىڭ» وڭتۇستىك-باتىس بولىگىندەگى كىشكەنتاي كراتەرگە ونىڭ ەسىمىن قايتا بەردى.

انتونيا كاەتانا دە پايۆا پەرەيرا موري (1866-1952- جىلدارى)

انتونيا موري– ءوز زامانىنداعى ەڭ جاقسى امەريكالىق استرونومداردىڭ ءبىرى بولدى. ول گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وبسەرۆاتورياسىنىڭ سول كەزدەگى "گارۆارد كومپيۋتەرلەرى" دەپ اتالعان ايەل استرونومدار توبىنا ەنگەن.

موري «سپەكترلى ەكىلىك» دەپ اتالاتىن جۇلدىزدى جۇپتى زەرتتەگەن، ولار بىر-بىرىنە وتە جاقىن بولعاندىقتان جەردەن قاراعاندا اسپاپسىز كوزگە كورىنبەيدى.

ول جۇلدىزدار شىعاراتىن ەلەكتروماگنيتتىك تولقىنداردىڭ مولشەرىن ولشەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيەنى قۇردى جانە بۇل جۇيەنى حا ق ءالى كۇنگە دەيىن قولدانادى.

موري 86 جاسىندا قايتىس بولدى. حا ق ونىڭ ەسىمىن «ارماندار كولىنىڭ» سولتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان كراتەرگە بەردى.

كالپانا چاۆلا (1962 – 2003- جىلدارى)

كالپانا چاۆلا– عارىشقا ۇشقان تۇڭعىش ءۇندى ايەلى.

«ارماننان جەتىستىككە جەتەلەيتىن جول بار. ەگەر سىزدە ونى باسقاراتىن ميسسيا بولسا، باتىل قاداممەن سول جولمەن ءجۇرۋ كەرەك»، -دەيدى كالپانا.

چاۆلا ءۇندىستاندا تۋعان. ول جاس كەزىنەن عارىشقا ۇشۋدى جاقسى كورگەن. سوندىقتان ونىڭ اۋلەتى چاۆلانى ءۇش جاسىنان باستاپ "قيال" دەگەندى بىلدىرەتىن كالپانا ەسىمىمەن اتاي باستاعان.

چاۆلا پەندجاب ينجەنەرلىك فاكۋلتەتىنىڭ اەروعارىشتىق ينجەنەريا بولىمىنە ءتۇسىپ، ونى بىتىرگەن العاشقى ايەل. 1982- جىلى اسپيرانتۋراعا ءتۇسۋ ءۇشىن امەريكا قۇراما شتاتتارىنا ساپار شەكتى، وندا عارىش ينجەنەرياسى بويىنشا ەكى ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرانى اياقتاعاننان كەيىن ناسا عا قوسىلدى.

ول عارىشكەر جانە ينجەنەر رەتىندە العاشقى ۇشۋىن 1997- جىلى «كولۋمبيا» عارىش كەمەسىمەن جۇزەگە اسىردى.

2003- جىلى «كولۋمبيا» عارىش كەمەسى عارىشتان جەرگە ورالىپ كەلە جاتىپ جانىپ كەتتى. ەكيپاجدىڭ جەتى مۇشەسى قايتىس بولدى. ولاردىڭ اراسىندا چاۆلا دا بار ەدى.

ونىڭ اتىنداعى كراتەر ايدىڭ كورىنبەيتىن بەتىندە ورنالاسقان.

ەنني دجين يزلي (1933 – 2011- جىلدارى)

ەنني دجين يزلي– 2021- جىلى 1- اقپاندا ايداعى كراتەرگە ەسىمى بەرىلگەن ايەل.

يزليNASA دا كومپيۋتەر ينجەنەرى بولىپ جۇمىس ىستەگەن العاشقى افروامەريكالىقتاردىڭ ءبىرى. يزلي ا قش-تىڭ وڭتۇستىگىندە قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار قوزعالىسى باستالعانعا دەيىن دۇنيەگە كەلگەن. بۇل جىلدار اق-قارالار بولەك مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەتكە بارىپ، بولەك تۇرۋعا ءماجبۇر بولعان كەز ەدى.

اناسى ونى ۇنەمى كوبىرەك ماقسات ەتۋگە شاقىردى. ول قارا ءناسىلدى بالالاردىڭ مەكتەپتەردە جاقسى وقىمايتىنىن بىلەتىن، سوندىقتان قىزىنىڭ ءوز بەتىمەن جۇمىس ىستەۋىن قالاعان.

يزلي 34 جىل بويىNASA دا كومپيۋتەر كودتارىن جازىپ، زىمىران قوزعالتقىشى تەحنولوگياسىندا جۇمىس ىستەپ، بولاشاق عارىش اپپاراتتارىنىڭ تەحنولوگيالىق نەگىزىن سالۋعا كومەكتەستى.

عۇمىر بويى ول ايەلدەر مەن ستۋدەنتتەردى عىلىمعا، تەحنولوگياعا، ينجينەرياعا جانە ماتەماتيكاعا باۋلۋ كەزىندە ناسا داعى ايەلدەردى كەمسىتۋگە قارسى كۇرەستى.

ونىڭ ەسىمى ايدىڭ كورىنبەيتىن بەتىندەگى كىشكەنتاي كراتەرگە بەرىلگەن.

قاينار: يىنتەرنەتتەن | رەداكتور: سارماي | كورىلىم : 555 رەت

  • نازارلارىڭىز بىزدە بولسىن

ءسىز قىزىعاتىن مازمۇندار


جۇڭگو جىلجىمالى حابارلاسۋ سەرىكتەستىگى

تەكشەمىزگە قوسىلىڭىز