«كەمپىر» ءسوزىنىڭ ماعىناسى قانداي؟ نەمەسە «كەمپىر– ءپىرى كەم ايەل» دەگەن ماندەگى لەپەس راس پا؟ - كەرۋەن تورابى

«كەمپىر» ءسوزىنىڭ ماعىناسى قانداي؟ نەمەسە «كەمپىر– ءپىرى كەم ايەل» دەگەن ماندەگى لەپەس راس پا؟

«كەمپىر» سوزىنە قاتىستى قوعامدا پىكىرتالاس كوپ. بىرەۋلەر بۇل ءسوزدى دورەكى كورسە، بىرەۋلەر ءۇشىن ول كۇندەلىكتى قولدانىستاعى قالىپتى ءسوز. ال، شىن ءمانىن قازبالاپ كورگەن جان بار ما؟ «كەمپىر– ءپىرى كەم ايەل» دەگەن ماندەگى لەپەس بار. سول راس پا؟ تالداپ كورسەك. ارينە، بۇل تۇرعىدا پىكىر ايتۋ– استە ەكى سوزدەن ەرتەگى قۇراپ بەرۋدىڭ رەتى ەمەس-تى. بايىبىنا بارماي، بايلاۋىن تاپپاي جىعا سويلەسەڭ، ءيا ءجون-جوسىقسىز جىعىلا قۇپتاساڭ، جۇرت باعدارىنان اداسار جاي-تۇعىن. سول سەبەپتى دە وسى ماقالامىزدا ايتىلعان جايدىڭ شىن-وتىرىگىنە شىنداپ وي جۇگىرتكىمىز كەلدى.

ول ءۇشىن اۋەلى ماسەلەنىڭ ءمانى تۇگەندەلگەن اقپارات تۇعىر– ينتەرنەتكە ۇڭىلدىك. ءسويتىپ، اتالعان التى ءارىپتى جىتىرمەلەتە تەرە باستاعانىمىزدا-اق، «كەمپىر دەگەن كىم؟»، «شال مەن كەمپىر»، «ءبىز «كەمپىر» دەپ كىمدى ايتىپ ءجۇرمىز؟» دەگەن سىندى دوپ-دومالاق دولبارعا قۇرىلعان ءبىراز تاقىرىپتىڭ توبەسىنەن تۇسكەنىمىز راس. ءارى سول جازبالاردىڭ بىرىندە: «قازىرگى جاستاردىڭ كوبى كەلىنشەگىن– «كەمپىرىم»، كۇيەۋىن– «شالىم» دەپ ءجيى اتايدى. جاستار كەمپىر، شال ءسوزىنىڭ شىنايى ماعىناسىن بىلمەيتىن بولار. ەگەر دە سول ءسوزدىڭ ماعىناسىن بىلسە، «كەمپىرىم»، «شالىم» دەپ ايتپاس ەدى»، دەپ ءبىر تۇيەدى. ونان ارى قاراي «كەمپىر» دەپ كۇيەۋى قايتىس بولعان ەگدە جاسقا كەلگەن ايەلدى ايتاتىنىن، قازاقتا «ءپىرسىزدىڭ ءپىرى- شايتان، ايەلدىڭ ءپىرى– كۇيەۋى» دەگەن ماقال بار ەكەنىن سوزىنە تياناق ەتە وتىرىپ، «كەمپىر– ءپىرى كەم ايەل دەگەندى بىلدىرەدى» دەپ وقىرمان ويىن ءوز تۇسىنىگىنىڭ كومبەسىنە قاراي باعىتتاۋعا تىرىسقان.

مۇنان سوڭ ويىڭىز ون، ساناڭىز سان-ساققا جۇگىرەدى كەلىپ. «باياعىدا ءبىر شال مەن كەمپىر بولىپتى» دەپ باستالاتىن ەرتەگىلەردى تىڭداپ وسكەن قۇلاعىڭىزدى، قۇلاعىڭىزدى ەمەس-اۋ، ساناڭىزدى اياپ ءبىر، «شالدىڭ بالاسى» سىندى ماقتانىپ، نەمەرەلىكتىڭ نە ءبىر ۋىز– قىزىعىنا جارىپ وسكەن «كەمپىردىڭ بالالارىن» اياپ ەكى تۇيگەيسىز.

سويتەسىز دە، ەرىكسىز ءتىل ۇشىنا ورالا بەرگەن دانا ابايدىڭ «جازعىتۇرى» ولەڭىنىڭ ءبىر شۋماعىن ىشتەي قايتالايسىز.

جازدىڭ كوركى ەنەدى جىل قۇسىمەن،

جايراڭداسىپ جاس كۇلەر قۇربىسىمەن.

كوردەن جاڭا تۇرعانداي كەمپىر مەن شال،

جالباڭداسار ءوزىنىڭ تۇرعىسىمەن.

ءيا، ەش جاڭساق ەستىمەدىڭىز. قاپ-قانىق «كەمپىر مەن شال» دەلىنگەن. ەندى الگى «ءپىرسىزدىڭ ءپىرى– شايتان، ايەلدىڭ ءپىرى– كۇيەۋى» دەگەن ماقال بويىنشا تۇجىرساڭىز، ءپىرى– شالىنىڭ امان-ساۋىندا «كەمپىر» اتانعان قارت انا. باقساڭىز، بۇل ەسەپپەن ھاكىمنىڭ ءوزى سوزدەن «سۇرىنگەن» بولىپ شىعادى. سوندا دەيسىز، ءوزىن ايتپاعاندا، زەرەدەي زەيىنى ۇشقىر، زەردەسى بولەك اناسىن اتاماعاندا، بۇتكىل ەلدىڭ تەنتەگى مەن تەلىسىن تەزگە سالعان اعا سۇلتان قۇنانبايدىڭ قاراسوزگە، قازاقى جوسىققا قاراجاياۋ بولۋى مۇمكىن بە؟ ياكي، بۇل اتاۋ ەرتەدەن «ءپىرى كەم ايەل» ماعىناسىنداعى ءسوز بولسا، قازاقىلىقتىڭ قايماعى بۇزباي، اتا-ءداستۇردىڭ الدىنداعى ادالدىعىمەن قاتال اتى شىققان قاجىنىڭ تيۋسىز، تەكتەۋسىز قالدىرۋى تاعى مۇمكىن بولماسا كەرەك. ەندەشە، سول الىپ اكەدەن تاربيەسىمەن «وق جونعان»– «قارا ءسوزدىڭ» قايماعىن العان ابايدى قاتەلەستى دەۋدىڭ ءوزى ابەستىك ەمەس پە؟

سۋرەتتىڭ كەلۋ قاينارى: baidu.com

ال ونان ارعى تاريحتان دا ەپتەپ سىر تارتقىڭىز كەلسە، توم-توم كىتاپ اقتارماي ءبىر-اق ەرتەگى اتاۋلىنىڭ بىرىنە ءسال بوگەلسەڭىز جەتكىلىكتى. ول ءۇشىن ونى «وي، بۇل ەرتەگى عوي» دەپ دايەك اتىنا مەنسىنبەۋگە دە قاقىڭىز جوق-تى. سەبەبى، ونداعى وقيعا اڭىزدىق ارقاۋ باسىم بولسا دا، ادامنىڭ سىر-سيپاتتىق اتاۋى عاسىرلارعا ءتىن تارتقان، قاز-قالپىنداعى قازىنالى دەرەك. ماسەلەن، بالا كۇنىڭىزدەن ءوزىڭىز ءسۇيىپ تىڭداعان «ەر توستىك» ەرتەگىسىن الىڭىزشى. «ءبىر كۇنى كەمپىر توسەگىنەن تۇرىپ تۇندىكتى اشادى» دەي بەرسەڭىز، جۇرت بىتكەن شالى ەرنازاردىڭ شاڭىراقتان توستىك كورىپ، جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋانعانىن، ونان ارى ەرتەگىنىڭ باس كەيىپكەرى توستىكتىڭ ومىرگە كەلۋ بارىسىن سۋىرىلىپ تۇرىپ بايانداپ بەرەدى. بايىپتاساڭىز، مۇندا دا كەمپىر مەن شال. ءپىرى– ەرنازارى امان.

مىنە، وسىلايشا «كۇيەۋى ءتىرى ادامدى ەشكىم كەمپىر دەمەگەن، كەيبىر اجەلەرىمىزدىڭ كەمپىر دەگەن سوزگە اشۋلانىپ قالاتىنى سوندىقتان»،– دەپ تۇجىرعان جانىبەك قوجىق ەسىمدى ماڭعىستاۋلىق جازارماننىڭ بۇل پىكىرىن وسى شاعىن ەكى مىسال ارقىلى تەرىسكە شىعارۋعا بولادى.

بۇدان بولەك، «قازاقتىڭ 7777 ماقال-ماتەلى» دەگەن كىتاپتا تاپسىرلەنگەن «قارتى باردىڭ جۇرتى بار، كەمپىرى باردىڭ قۇرتى بار»، «كونە كيىم جاڭانى ساقتايدى، كارى كەمپىر بالانى ساقتايدى» نەمەسە «كۇن جاۋماسا جەر جەتىم، كەمپىرى ولسە شال جەتىم» دەپ جالعاسا بەرەتىن ءبىراز ماقالدىڭ وسى رەتتە نازاردا بولعانى ءجون. ال كەيبىر ءىشىنارا ءازىل-قالجىڭ، قاعىتپا سىقپىتتا ايتىلعان ماتەلدەردى ۇنامسىز رەڭك (كومپونەنت) دەپ دابىرايتىپ، ءبىرجولا كەمىتكەن ءسوزدىڭ كەبى دەپ تانۋ– موجانتوپاي تۇسىنىكتىڭ ءوزى بولماق. (مىسالى، «كەمپىر ارالاسقان ەرتەگى وڭبايدى» دەگەن سىندى قاعىتپا ماتەلدەر.)

تاعى ايتالىق. كەرەك دەسەڭىز، «كەمپىر» ءسوزىنىڭ بىزگە پارسىدان كىرگەنى جايلى دا دەرەك بار. ول تۋرالى زەرتتەۋشى ب. ابجەتوۆ ءبىر سوزىندە: «كەمپىر» ءسوزى تۇركى حالىقتارىنا پارسىدان كىرگەن. ءسوزدىڭ العاشقى بۋىنىنداعى «كام» «از» دەگەندى بىلدىرسە، ال «ءپىر» ءسوزىنىڭ ماعىناسى «اتا»، «بابا»، «اقساقال»، «قاۋىم باستىعى» دەگەندى بىلدىرەدى. سوندا «كەمپىر»– «كۇشى كەم ادام»، «ءالسىز ادام» دەگەنگە سايادى. سوندا بۇل كەيىپكەر ماتريارحات كۋلتىنىڭ جويىلا باستاعان داۋىرىندە دۇنيەگە كەلە باستاعان بولسا كەرەك»،– دەيدى.

ەڭ قىزىعى، ءبىز وسى دەرەكتەرگە توعىتىلىپ، عالىمنىڭ ويىنان بوگدە وي قارماۋدىڭ، جۇرتقا جۇعىمدى ءسوز ۇسىنۋدىڭ اۋرەسىمەن وتىرعاندا قولىمىزعا رەسپۋبليكالىق بالالار جۋرنالى «پەرىشتەنىڭ» تيگەنى بار. تۇپ-تۋرا سوڭعى №14 سانى. سوندا: «باياعىدا شال مەن كەمپىر ءومىر ءسۇرىپتى…» دەپ باستالاتىن ەرتەگىلەردى ءبارىڭ وقىعان شىعارسىڭدار، بالالار. كەمپىر– قازاققا كىرمە ءسوز. ءبىز ونى وزىمىزبەن ارالاس-قۇرالاس بولعان پارسىلاردان ءسىڭىرىپ العانبىز. پارسى تىلىندە بۇل ءسوز «كام– ازداپ، ءسال» جانە «پير– ەگدە» دەگەن ەكى سوزدەن جاسالعان. كەمپىر– ازداپ ەگدە تارتقان ادام،– دەگەندى بىلدىرەدى. قازاق حالقى جاسى ۇلعايعان، سامايىن اق شالعان ايەل ادامدى وسىلاي اتاپ كەتكەن» دەپ تۇيىندەلەتىن ءبىر اقپار كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى.

وسىدان سوڭ ماقالانىڭ اۆتورى كەنجە قىدىرباي اعامىزعا قوڭىراۋلاتىپ، جازىلعان جايدىڭ قانشالىقتى شىندىققا جاناساتىنىن سۇراعانىمىزدا: «سوزدىك قاراساڭىز دا، بولماسا، كەز كەلگەن پارسى ءتىلىن بىلەتىن ءتىل مامانىنا جۇگىنسەڭىز دە مەنىڭ ءۋاجىمنىڭ اقيقاتىنا كوز جەتكىزەسىز. قازاقتىڭ سوزدىك قولدانىسىنا زەر سالساڭىز دا، «كەمپىر» ءسوزىنىڭ «كەيۋانا» سوزىنە قاراعاندا ءسال از ەگدەلەۋ مانىندەگى ءسوز ەكەنىن مولشەرلەي الاسىز»،– دەپ ناقتى ءارى قىسقا جاۋاپ قايىردى.

ەندى ويلانىڭىزشى، وقىرمان. ەگەر ءبىز كەز كەلگەن ءسوزدىڭ ءبارىن جوعارداعىداي كەلسىن-كەلمەسىن قۇرىلىس، ءتۇزىلىس ەرەكشەلىگىنە قاراي جىكتەۋگە اۋەستەنسەك، ودان سوزدىك قولدانىسىمىز رەتتەلىپ، تىلدىك عىلىمىمىزدىڭ كوسەگەسىنىڭ كوگەرىپ كەتپەيتىنى اقيقات. ايتالىق، وسى «كەيۋانا» اتاۋىن «كەيۋ + انا» دەگەن، ياكي مۇنىڭ ءمانى ومىرىنە «كەيىگەن انا» دەگەن مانىستەگى ءسوز دەپ بولجام جاساساق ءارى سول ارقىلى جۇزدەن اسىپ «كەيۋانا» اتانعان قارت انالاردى بۇلاي اتاۋعا بولمايدى دەپ جار سالساق، ودان كىم ۇتپاق؟ كىم ۇتىلماق، ءسىز شە؟ مىنە، بۇل ماقالاداعى توقسان اۋىز ءسوزىمىزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى سول– ويناپ سويلەسەك تە، ويلاپ سويلەيىك. اتالى ءسوزدىڭ نارقى مەن پارقىن ءبىلىپ ايتايىق دەگىمىز كەلەدى.

قوزىباي قۇرمان.

قاينار: يىنتەرنەتتەن | رەداكتور: اراي | كورىلىم : 645 رەت

  • نازارلارىڭىز بىزدە بولسىن

ءسىز قىزىعاتىن مازمۇندار


جۇڭگو جىلجىمالى حابارلاسۋ سەرىكتەستىگى

تەكشەمىزگە قوسىلىڭىز