قازاقتىڭ قىزدارىنا قايران قالام! - كەرۋەن تورابى

قازاقتىڭ قىزدارىنا قايران قالام!

اياجان تىلەكتەس

قازاق قىزى ەجەلدەن نازىكتىگىمەن ەلدى باۋراپ، اقىلدىلىعىمەن تالايدى ءتانتى ەتكەن، وجەت مىنەزىمەن كوزگە تۇسكەن، باتىلدىلىعىمەن تاريحتا وشپەس ءىزى قالعان تۇلعا. ەلىم دەپ ەمىرەنگەن، جەرىم دەپ تەبىرەنگەن ەرلەرمەن سىن ساعاتتاردا قاتار ءجۇرىپ، قاناتىنا اينالعان، دۇنيەگە ءسابي اكەلىپ، ۇرپاعىنا ۇكىلەپ وسىرگەن، ولاردىڭ شىراقتارى تاريح قويناۋىنان ەشقاشان سونبەيدى.

تۇمار حانشا (توميريس)- ەسىمى تاريحقا بەلگىلى. ول ءوز ەلىندە تالاي جىلدار بيلىك ەتىپ، قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگىمەن، دانالىعىمەن، كورەگەندىلىگىمەن ساق تايپاسىن دۇشپاندارىنان ازات ەتىپ وتىرعان.

بوپاي- كىشى ءجۇزدىڭ حانى ءابىلقايىر حاننىڭ زايىبى، ءارى مۇددەلەرى، قازاق تىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى باتىردىڭ قارىنداسى. ءابىلقايىر ۇستانعان ساياسي شەشىمدەرىنە ءوزىنىڭ ايرىقشا كوزقاراستارىن ءبىلدىرىپ وتىرعان. قاتارداعى سارباز بۇلىك-كوتەرىلىس، سوعىستارعا دا قاتىسقان.

ايبيكە- بۇلانباي باتىردىڭ جارى، بارلاۋشى ساربازدار قولىن باسقارعان ەرجۇرەك ايەل. ول قازاقتىڭ باتىرى قابانباي اعاسىنا جوڭعار جاساقتارىنىڭ جورىق جايىن انىقتاپ جەتكىزىپ وتىرعان.

زامان تالابىما، جوق الدە ادام تۇسىنىگى مە IV عاسىردىڭ ورتاسىندا قازاق حاندىعى قۇرىلعاننان بەرگى ۋاقىتتا سان مىڭداعان سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ، كوپتەگەن ءجون- جورالعىلارىمىزدىڭ ىرگەتاسى قالاندى. سولاردىڭ ىشىندەگى تامىرى تەرەڭگە بويلاعانى قىزداردى ەرتە ۇزاتىپ، ەسەبىنە قالىڭ مال قابىلداۋى نەمەسە ءسابي كەزىنەن اتاستىرىلۋى ەدى.

قازاق قىزى بولمىسىنان ءۇي شارۋاسىن جەتىك مەڭگەرىپ، تۇلا بويىنا سابىرلىلىقپەن سىپايىلىقتى، دانالىقپەن تاربيەلىلىكتى دارىتا ءبىلدى. بالالىق شاڭعىمەن مەزگىلىنەن ەرتە قوشتاستى، سەبەبى كامەلەتكە تولماستان وزگەنىڭ وشاعىن تۇتاتۋعا، كەي جاعدايلاردا ءوزى قالاماعان يا بولماسا ءوز اكەسىندەي جاندارعا ۇزاتىلىپ جاتتى. ارينە، باقىتتى بولىپ كەتكەندەر دە بولمادى ەمەس، الايدا ءومىر بويى قور بولىپ وتكەندەر شە؟ ءجا... وتكەنگە ءمىن تاعۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جوق. دەي تۇرعانمەن زيالىلارىمىزدىڭ ءوزى قىز جىبەك، بايان سۇلۋ، ەڭلىكتەردىڭ ءومىرىنىڭ اۋمالى-توكپەلىلىگىن سيپاتتادى ەمەس پە؟! ولاردان وزگە قانشاما قىز تاعدىرىنا نەگىزدەلگەن شىعارما، ەڭبەكتەر بار.

قىزدى قىرىق ۇيدەن تيۋ، ون ۇشتە وتاۋ يەسى، قىز بالاسى جالعاندا ۇل بالادان ەرتە ەسەيەدى، قىزدىڭ جۇگى اۋىر ءارى جىڭىشكە، دەگەن سەكىلدى سوزدەردىڭ تارىحى تەرەڭدە ەكەنىن ەندى اڭعارۋدامىن.

IX عاسىردىڭ باسىندا قازاق ەلىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ، بۇرىن سوڭدى ورىن الماعان عالامات داۋىل بارشا الەمدى قوپارىپ وتكەندەي سەزىلدى. ەڭ اۋىرى سول الاپات جويقىننان وزگەلەر سىتىلىپ شىقسا، ءبىزدىڭ ەل تىرەگىنە اينالعان، ۇلتتى الدىعا تارتقان، حالىق مۇددەسى ءۇشىن وزدەرىن قۇربان ەتكەن، ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلتىمىزدىڭ كوزى اشىق كوكىرەگى وياۋ، ايتقان ءار ءسوزى كوكەيتەستى، جۇيەلى ازاماتتاردى وزىمەن ماڭگىگە الا كەتكەن ەدى. ءدال وسى وقيعادان كەيىن وزدەرىنىڭ ارتىنان قالعان جارلارى مەن بالالارى ءتىرى ولىككە اينالدى. مىنە سول ۋاقىتتا ايەل-انانىڭ توزىمدىلىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى بايقاي الامىز. ويتكەنى وتى سونگەن ارداقتىلارىنىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارىن جانە قۇندى دەرەكتى مۇرالارىن قورعاي ءبىلدى. جالعىزبىن، دەپ جاسقانبادى. ۇلتشىلدىڭ جارىسىڭدار، دەگەن جالا ناتيجەسىندە اقجاۋلىقتىلارىمىز دا جازالاندى.

قازاقتىڭ كىم ەكەنىن ۇمىتتىرعىسى كەلگەندەرگە، كەزەكتىدە وسكەلەڭ ۇرپاقتى قازاق اۋىز ادەبيەتىمەن سۋسىنداتىپ، وزدەرىنىڭ بار بىلگەنىن بايانداپ، تاريحتى ۇمىتتىرماي دارىپتەۋدى وزدەرىنە پارىز قىلدى.

سەكسەن جىل بۇرىنعى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان ارۋ قىزدارىمىز دا بارشىلىق. قازاق قىزدارى سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندە-اق مايدانعا جىبەرۋلەرىن سۇراپ، اسكەري كوميسسارياتتارعا حات جازىپ، وتىنىشتەردىڭ بىلدىرگەن. وقشا بوراپ، كۇڭىرەنگەن جاۋدىڭ ايبىندى ەكپىنىنەن جاسقانباي، سۇراپىل سوعىستىڭ توزاقتاي وشاعىنا ەنگەن ءاليا مولداعۇلوۆا، مانشۇك مامەتوۆا، حيۋاز دوسپانوۆا، نۇرعانىم بايسەيىتوۆا، بايان بايعوجينا، حاليدا مامانوۆا سەكىلدى قاراگوز قىزدارىمىز.

حيۋاز دوسپانوۆا- ۇشقىش، اۆياتسيا شتۋرمانى بولىپ، اسپانعا كوتەرىلىپ نەمىس- فاشيستەردى بومبلادى، ءتىپتى جاۋ اراسىندا، «تۇنگى سيقىرشى»دەگەن لاقاپ اتقا دا يە بولعان. سونىمەن قاتار ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن 2004- جىلى حالىق قاھارمانى اتاعىنا يە بولدى.

سافاربەكوۆا جاۋھاريا مايداندا راديوستانتسيانى باسقاردى. كۋرس مايدانىندا شايقاسقا قاتىسىپ بىرنەشە ماراپاتقا يە بولدى.

قازاق قىز-كەلىنشەكتەر قيىر سولتۇستىككە، ۋكراينا مەن بەلارۋسيا قالالارىندا، موسكۆا، لەنينگراد، ستالينگراد قالالارى ءۇشىن بولعان شايقاستاردا باتىرلىقتى، وتانعا دەگەن شەكسىز ادالدىقتىڭ جارقىن ۇلگىسىندە اينالدى. سوعىسىپ قانا قويماي ەر ازاماتتار مەن جاۋىنگەرلەرگە:سەرپىلىڭدەر!بەرىلمەڭدەر! نەمىستەر قازىر-اق جەر جاستانادى، دەپ رۋح پەن جىگەرلەرىن، جەڭىسكە دەگەن ۇمىتتەرىن وياتقان.

بۇنداي ەرلىكتى ءوز زامانىمىزداعى ارۋلارىمىزدا جوعالتپاعانى راس. 1985- جىلعى جەلتوقساننىڭ قاندى كوتەرىلىسىنىڭ قاھارماندارىنا اينالعان ءلاززات اسانوۆامەن ءسابيرا مۇحامەتجانوۆانىڭ جارقىن بەينەلەرى ەشقاشان كوز الدىمىزدان كەتپەيدى. ەلى ءۇشىن، جەرى ءۇشىن قىرشىننان كەتكەن، كولدەي اققان كوتەرىلىسشى جاستاردىڭ قاندارى مەن ءومىردىڭ قىزىعىن كورىپ، ءتىپتى سوڭدارىنان ۇرپاق قالدىرا الماعان جاندارى جەر قوينىنا تاپسىرىلدى، ۇلت بولاشاعىنا جانە ونىڭ ءارى قاراي تىرشىلىك ەتەتىنىنە، ايتەۋىر ءبىر ادىلدىكتىڭ ورنايتىنىنا قالتقىسىز سەنگەن كۇيلەرىندە وتى ءسوندى ارداقتىلارىمىزدىڭ.

باتىرلىعىمەن عانا ەمەس اسقان تالانتىمەن دە كوزگە تۇسكەن، جان دۇنيەسىنىڭ ءۇنىن سەزىنۋ ارقىلى ولەڭ- جىر جازعان. فاريزا وڭعارسىنوۆا، مارفۋعا ايتحوجينا، اقۇشتاپ باقتىگەرەيەۆا، قانيپا بۇعىبايەۆا، كۇلاش احمەتوۆا سىندى اقىن، جازۋشىلارىمىز قازاق جاستارى ءۇشىن، ءبىزدىڭ ساۋاتتى بولۋىمىز ءۇشىن، قازاقشا شىعارمالاردى مۇرا ەتىپ قالدىردى. وزگەدەن دارا شاپقان، بويىنداعى الپاۋىت كۇشتىڭ بارلىعىن اقىندىق، جازۋشىلىق جولعا ارنالعان. بۇگىنگى كۇندە دە، جاس ۇرپاققا كىتاپ ارقىلى وسى دارالىقتى سىڭىرۋدەمىز دەپ ەسەپتەيمىن.

قازاقتىڭ ءان مەن كۇيىن دارىپتەپ، جەتىك مەڭگەرگەن جانە سول شەبەرلىگىن بۇكىل الەمگە پاش ەتە بىلگەن، داۋىستارى سىڭعىرلاپ اققان بۇلاقپەن، ورماندى جانداندىرعان بۇلبۇلمەن تەڭ ونەردەگى بۇلبۇلدارىمىز از ەمەس. بيبىگۇل تولەگەنوۆا، روزا باعلانوۆا، كۇلاش بايسەيىتوۆا، روزا دجامانوۆا سىندى سۇلۋ دا سىمباتتى بەينەلەرىمەن الەمدى تامساندىرىپ، قۇلاق قۇرىشىن قاندىراتىن داۋىستارىمەن باۋراپ الۋعا شەبەر تالانتتىلارىمىز كىندىك قانى قازاق جەرىندە تامدى. ۇندەرىن ەستىگەندە عاجاپ سەزىم سەزدىرتەتىن، ءارى ەلىكتىرىپ اكەتەتىن جاندار بولىپ دۇنيەدەن وزدى ەمەس پە؟!

ءوز زاماندارىندا كوگىلدىر ەكراننان ويىپ تۇرىپ ورىن العان، حالىقتىڭ كوزايىمىنا اينالعان امينا ءومىرزاقوۆا، مەرۋەرت ۇتەكەشوۆا، روزا اشىربەكوۆا، جاننا كەرىمتايەۆا، ءسابيرا مايقانوۆا، گۇلنار ءدۇسماتوۆا، رايسا مۇحامەدياروۆا سەكىلدى كينو ساڭىلاقتارى، سول ۋاقىتتىڭ  قازاق فيلمىنىڭ شىڭىنا بيىك ورلەگەن ەدى. ءار سومداعان كەيىپكەرىنە جان بىتىرگەن تۋما تالانتتار عوي شىركىن!

ادەبيەتىمىزدىڭ شىڭىنا شىعىپ، باستاۋى بولعان. قاينار بۇلاعىن ءوز قولدارىمەن اشىپ، نەگىزىن قالاۋشى زيالىلارىمىزدىڭ، شەشەندىگىمەن سۋىرىپ سالامالىعى قاتار شاپقان، كوكەيكەستى ويشىلدارىمىزدىڭ جىر-ولەڭ جيناقتارىندا، ناقىل سوزدەرى مەن اسا كورنەكتى ءارى قۇندى شىعارمالارىندا، ءدال وسى قازاق قىزدارىنىڭ تىلسىم بەينەسى سان الۋان شەبەرلىكپەن، ەلىكتىرە سۋرەتتەلەدى. ادەبيەتكە سۇڭگىپ تەرەڭ بويلاعان سايىن، جاڭا بەلەستەر اشىلىپ، وي-ءورىسىڭ كەڭەيىپ، ءومىرىڭنىڭ جاڭا ءبىر ەسىگى اشىلادى. قازاق اۋىز ادەبيەتى نەمەسە جازبا ادەبيەتىمىزدە بولسىن، ۇلتتىڭ جۇرەگى ياعني، اق جاۋلىقتى انا قاسيەتتەرى سان تاراپتان تۇرلەندىرىلىپ، سارالاندىرىلىپ جەتكىزىلەدى. ويتكەنى، ول ەڭ ءبىرىنشى تۋعان جەرىنىڭ، ەكىنشى ۇلتىنىڭ، ۇشىنشىدەن وتباسىنىڭ ايناسى، نامىسىنىڭ نىشانى ەكەنىن سونىمەن قاتار، تاربيەسىنىڭ بەرىكتىگىن اڭعارامىز. مىنە، وسىنداي ەلەۋلى ازاماتتاردان مۇرا بولىپ قالعان دۇنيەلەر، ۇمىتىلماق ەمەس.

وسىندا ەسىمى اتالعان ءار جاننىڭ ءبىز ءۇشىن ورنى ەرەكشە. ونى ەشكىم ءبىزدىڭ ءتۇپ سانامىز بەن جۇرەگىمىزدەن وشىرە المايدى. وزدەرى ومىردەن وزعانمەن، ءبىزدىڭ جۇرەكتە ماڭگى تىرشىلىك ەتەدى.

بۇل تىزىمدە اتى اتالماعان قانشاما اپالارىمىز بار دەسەڭشى. مەنىڭ وسىلاي بايانداۋىما نە تۇرتكى بولدى؟ اسىلى ەل بولماق-انادان! ەل ولسە دە- انادان، بەتى اۋلاق، وشسەدە- انادان! سول قايسار انالار تاعدىرىنا ءوز دارەجەسىندە زەر سالىپ ءجۇرمىز بە؟ تولعاندىرعان دا، قولعا قالام الدىرعاندا وسىنداي اياۋلاۋعا، ۇلگى الۋعا لايىق انالار تاعدى ەدى.

ۇيىندە وشاعىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ، بالالارىنا اسىل انا، جارىنا اقىلشى، جاۋ تۇلىندا قالعاندا تاپقىرلىعىمەن، رۋحتىلىعىن كورسەتىپ، بار ادامي قاسيەتتەردى بويىنا جيا بىلگەن ءور تۇلعا. ەلى ءۇشىن كەۋدەسىن وققا توسەلگەن باتىرلارىمىزدىڭ، «ويان قازاق!» دەپ رۋح بەرگەن زيالىلارىمىزداي جانداردى دۇنيەگە اكەلگەن وسى- انا.

قىز وسسە ەلدىڭ كوركى دەپ دانا حالقىمىز بەكەر ايتپاعان، جوعارىدا ايتىلعان جانداردىڭ سالىپ كەتكەن جولدارىن جالعاستىرىپ، ءىزىن باسساق الار بەلەسىمىز زور بولماق. قازاق حالقىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا، ۇلتتىڭ مۇددەسىن ءارقاشان قورعاۋعا جانە اجەلەرىمىز بويىمىزعا سىڭىرگەن ءتالىم تاربيەنى ەشقاشان جوعالتپاۋعا بەكىندىك.

قىزدىڭ كوبىسى ءالسىز، نازىك ساناسا ەندى ءبىرى ولاردىڭ ورنى تەك وشاق ماڭايى مەن بالا تاربيەسى دەپ ەسەپتەيدى. بۇل قانشالىقتى دۇرىس؟ مەنىڭ ساراپتاۋىمشا ادام قۇقىعى اسپەتتە بارىنە تەڭ. قازىرگى تاڭدا بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى الەمدىك دەڭگەيگە جەتتى. ءبىر قۋانتارلىعى ءار ەلدىڭ سالتى باسقا دەمەكشى، ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ەر ازاماتتى قۇرمەتتەۋ، جوعارى ساناۋ اتام زاماننان قانعا سىڭگەن قاسيەت. ەجەلدەن-اق بويىندا جان- جاقتىلىعى قالىپتاسقان قازاق ايەلدەرى ەرلەرىن ءوز دارەجەسىندە سيلادى، سونىمەن قاتار ەرىنىڭ ءبىر كوزقاراسىنان-اق ونىڭ نە ايتقىسى كەلگەنىن ءسوزسىز تۇسىنگەن. سودان بولار اپا- اتالارىمىزدىڭ وتاۋلارى ماڭگىلىككە ۇلاسۋى.

قازىرگى ۋاقىتتى، ادامداردى، وي- سانانى، جالپى ءومىردى وتكەنمەن سالىستىرۋعا مۇلدەم كەلمەيدى ارينە. دەگەنمەن دە دامي وتىرا تاريحتى دارىپتەپ جاڭعىرتۋ جانە شىعۋ تەگىمىزدى بىلە وتىرىپ سوعان ساي بولۋ ارتتا قالعاندىقتىڭ يا بولماسا ەسكىلىكتىڭ بەلگىسى ەمەس. كەرىسىنشە سول عالامات تۇلعالار قاسىرەتى مول جولدان، جارقىن دا بەيبىت ءومىردى اماناتتادى. ءبىزدىڭ مىندەت سونى گۇلدەندىرۋ، باعالاۋ، وركەندەتۋ ءارى لايىقتى بولۋ.

ۇلت ەرتەڭگى بولاشاعىن قىزعا قاراپ بولجاۋعا بولادى. بۇلاي كەسىپ ايتۋىمنىڭ ءمانى، ۇلتتى قۇراۋشى- حالىق، حالىقتى قۇراۋىشى-ادام، ادامدى ادام- ەتەتىن ونىڭ بويىنداعى قاسيەت- ادامگەرشىلىك، ادامگەرشىلىكتى ەڭ العاش دارىتاتىن- انا. ەل بولام دەسەڭ- بەسىگىڭدى تۇزە، بەسىگىڭ بەرىك بولسىن دەسەڭ- قىزدى باعالا!

قاينار: كەرۋەن تورابى | رەداكتور: سارتاي | كورىلىم : 133 رەت

  • نازارلارىڭىز بىزدە بولسىن

ءسىز قىزىعاتىن مازمۇندار


جۇڭگو جىلجىمالى حابارلاسۋ سەرىكتەستىگى

تەكشەمىزگە قوسىلىڭىز